جنگ دنیاها    War of the Worlds 

کارگردان : استیون اسپیلبرگ. فیلمنامه: جاش فرایدمن و دیوید کوئپ بر اساس کتاب از اچ.جی.ولز. مدیر فیلمبرداری: یانوش کامینسکی. موسیقی: جان ویلیامز. تدوین: مایکل کان. طراح صحنه: ریک کارتر. بازیگران: تام کروز(ری فریر)، داکوتا فنینگ(ریچل)، جاستین چاتوین(روبی)، تیم رابینز(هارلان اوگیلوی)، میراندا اوتو(مری آن). مدت نمایش: ١١٦ دقیقه. محصول ٢٠٠٥ آمریکا

ری فریر ، کارگر بندر اهل نیوجرسی، که به تازگی از همسرش جدا شده و رابطه چندان خوبی با فرزندانش ندارد، مجبور می شود به خاطر سفر همسر سابقش از پسرش روبی و دخترش ریچل در خانه خود مراقبت کند. اما تعطیلی آخر هفته با تیره و تار شدن آسمان و سپس رعد و برق شدید و توفان تبدیل به کابوس می شود.ناگهان زمین شکاف بر می دارد و از اعماق آن سه ماشین جنگی به شکل موجوداتی بزرگ با سه پا بیرون می آید و هر چه را که بر سر راه شان قرار می گیرد، نابود می کنند.این اولین حمله موجودات فضایی به زمین است. ری به همراه فرزندانش برای فرار از چنگ مهاجمان  تصمیم به فرار از آن منطقه می گیرد ،تا بچه ها را نزد مادرشان در بوستون برساند.

گردش در میدان مین

امیر عزتی

لندن تبدیل به شهر ارواح شده بود. پنجره های خانه های سفید رنگ برایم یادآور حدقه های خالی جمجمه ها بود... سرانجام ترس و وحشت بر من نیز غلبه کرده بود.

جنگ دنیاها- هربرت جورج ولز

ضعف های فیلم جنگ دنیاها به راحتی  از همین خلاصه داستان بالا مشهود است. صحبت بر سر این نیست که این قصه بد یا ضعیف است، بحث بر سر این است که اصولاً یک قصه چنین نیست. این بیشتر به قسمتی از یک قصه یا پیرنگ شبیه است. اگر قرار بود به جای فیلم درباره یک قصه بحث کنیم، به راحتی می توانستیم آن را به سطل آشغال بیندازیم. بنابر این در همین آغاز بگویم اگر توقع یک قصه پر و پیمان را دارید، به سراغ فیلم اسپیلبرگ نروید. ولی اگر از آن کسانی هستید که اعتقاد دارند یک فیلم خوب بدون قصه هم ساخته می شود ، حتماً جنگ دنیاها را ببینید. البته خود اسپیلبرگ و کوئپ از ضعف های قصه آگاه هستند و از کنار آنها بی توجه رد نشده اند . آنها برای پوشانیدن این ضعف ها، فیلم را سرشار از تحرک، سر و صدا و هیجان و تعلیق کرده اند.

با چنین ویژگی های تعجبی ندارد که که اسپیلبرگ آن را درست کرده باشد. اسپیلبرگ یکی از کسانی بود که در میانه در دهه هفتاد به رواج چنین فیلم هایی کمک زیادی کرد. اگر از دیدگاه تماتیک به جنگ دنیاها نگاه کنیم شباهت آن را با دیگر فیلم های اسپیلبرگ درمی یابیم. در دوئل اتومبیل و تریلی ، در شوگرلند اکسپرس خانواده فراری و پلیس ها، در آرواره ها انسان ها و کوسه قاتل و در ژوراسیک پارک آدم ها و دایناسورها همه در موقعیتی قرار دارند که یکی می گریزد و دیگری تعقیب می کند. همه این فیلم ها یک قصه ساده شکار و شکارچی را روایت می کردند. جنگ دنیاها نیز چنین فیلمی است که در آن انسان ها پا به فرار می گذارند و فضایی ها آنها را تعقیب می کنند، یعنی همان شیوه فیلم های قبلی!

من به کسانی که می گویند با این نوع فیلم ها کاری ندارند و فیلم های اسپیلبرگ را جدی نمی گیرند- خود من تا قبل از گزارش اقلیت یکی از آنها بودم- حرفی برای گفتن ندارم و به کسانی که می گویند هیچ چیز بهتر از یک قصه پر و پیمان نیست ملحق می شوم. هر چند متاسفانه  در سال های اخیر رایج شده که فیلم های کم عمق به تقلید از ماتریکس بعدی فلسفی به خود بدهند ، به همین جهت در مقام مقایسه ترجیح می دهم جنگ دنیاها را تماشا کنم. چون اعتقاد دارم که کودک نابغه هالیوود سرانجام پا به دوران بلوغ گذاشته، هر چند روحیه کودکانه خود را تا حدودی خفظ کرده است.

جنگ دنیاها چیزهای زیادی برای سرگرم شدن دارد، از زوایای خوب و دوربین متحرک و مهارت اسپیلبرگ در خلق هیجان گرفته تا جلوه های ویژه بدیع و همین دستاورد کمی نیست . امروزه در نگاهی به فیلم های برگزیده دو دهه گذشته تماشای آنها را کسالت بار می یابیم، اما فیلم های اسپیلبرگ هنوز دیدنی هستند و سرگرم کننده و اطمینان داشته باشید جنگ دنیاها نیز بعد از سی سال همین تازگی را حفظ خواهد کرد.                                                                                                        

اما در بررسی نقادانه و با توجه به رمان ولز که مبنای کار اسپیلبرگ قرار گرفته و این که جنگ بین نوع بشر و فضایی های سمبل چه چیز می تواند باشد؟ به این سوال چند گونه می توان پاسخ داد:

الف- پیامد های یازده سپتامبر. به نظر من حمله فضایی ها شباهت زیادی  به حمله آمریکا به عراق دارد. اگر رمان ولز را نقد سیاست های امپریالیستی بریتانیای کبیر در قرن نوزدهم  بدانیم، اقتباس اسپیلبرگ نیز میتواند نقد سیاست خارجی آمریکا در هزاره سوم باشد.

ب- مقابله نظامی و تکنولوژیک با فضایی ها(مهاجمین) که نه با فرمول القاعده در برابر آمریکا ، بلکه با فرمول آمریکا در برابر عراق هم خوانی دارد.

ج- سلاح های مخصوص مهاجمان فضایی که فقط انسان ها را نابود می کنند و به اموال آسیبی نمی رسانند. اما تروریست ها جان و مال دشمن  را از هم جدا نمی دانند و با هم نابودشان می کنند. موقعیت فضایی ها در این فیلم کسانی را به یاد می اورد که انسان ها را می کشند ولی به لوله های نفت و محتویات آن آسیبی نمی رسانند!

د- دیوید کوئپ فیلمنامه نویس خود می گوید که هنگام نوشتن فیلمنامه همواره حالت تهاجمی آمریکا را مد نظر داشته است، اما بر خلاف گفته های او هدف جنگ دنیاها گسترده تر از آن است و نه فقط یازده سپتامبر بلکه، هیروشیما، کشتار جمعی یهودیان و خیلی چیزهای دیگر را نیز یادآوری می کند. اما این را هم فراموش نکنید که یک بوسنیایی یا فلسطینی هنگام تماشای این فیلم چه چیزهایی را به یاد خواهد اورد: آشویتز، سربره نیتسا یا غزه؟

ویژگی اصلی رمان ولز نیز همین بود: یادآوری نمونه هایی از تاریخ پر از ظلم و توحش دنیای ما.این کتاب هر کجا و هر زمان که خوانده شود (و یا به فیلم برگردانده شود) به شکلی واضح گاه به امپریالیسم نیش می زند ، گاه پارانویای کمونیسم را هدف می گیرد و گاه به آن چه که در مرکز تجارت جهانی گذشت اشاره می کند. 

ه- ولز پیامدهای حمله مریخی ها به زمین  را از زبان قهرمان داستان-نویسنده- روایت می کند. همه چیز با سقوط شیئی کوچک در نزدیکی یک دهکده و سپس خروج موجودات فضایی از داخل آن آغاز می شود. این موجودات باعث ترس اهالی دهکده می شوند . به دنبال فرود سفینه های دیگر ، اهالی لندن نیز برای فرار از چنگ موجودات فضایی خانه های راحت خود را ترک می کنند. برای کسانی که در انگلستان دوره ویکتوریا زندگی می کردند، این قصه کابوسی ترسناک بود. چون تفسیرهای ارائه شده از آن، جدا از نقد فرهنگ بورژوازی شهر نشین ، روی شباهت های رفتار موجوادت فضایی با رفتار عوامل امپریالیسم قدرتمند دوران- بریتانیای کبیر- تمرکز داشت.

این ویژگی سوژه و جذابیت رمان تا به امروز حفظ شده و دلیل آن وجود تعابیر تازه ای است که می توان همواره از دل داستان بیرون کشید.پس از ولز نویسندگان بسیاری در زمینه داستان های علمی تخیلی با موضوع حمله فضایی ها طبع آزمایی کردند. این خیال پردازی ها در دایره ادبیات محصور نماند و به سینما هم کشیده شد. مخصوصاً در دهه ١٩٥٠ سینمای هالیوود این تم را با هدف اشاره به حمله قریب الوقوع اردوگاه کمونیسم به جهان آزاد غرب مورد استفاده قرار داد.خصوصیات بارز رمان به فیلمنامه نویس ها و کارگردان ها بسیاری کمک کرد تا ترس های امروزین خود را به شکلی نمادین بر پرده منعکس کنند.

اما قهرمان اسپلیبرگ با قهرمان ولز تفاوت های عمده ای دارد.قهرمان ولز نویسنده است. این راوی در نسخه سینمایی ١٩٥٣ تبدیل به یک دانشمند می شود، اما اسپیلبرگ او را تبدیل به مردی از طبقه کارگر می کند. این دگردیسی قابل اعتنا محصول یازده سپتامبر و سیاست های داخلی آمریکا است که در فیلم های پسا یازده سپتامبری نمودی عینی یافته است. این فیلمها سعی دارند جنگ با تروریسم را به وظیفه ملی و شخصی تمام آمریکایی ها تبدیل کنند و با انتخاب افرادی با مشاغل بسیار معمولی، و متعلق به طبقه کارگر، خطرات تروریسم را جهان شمول و همه گیر اعلام کنند؛ مانند آتش نشان آمریکایی فیلم خسارت جانبی که زن و فرزندش را در یک بمب گذاری از دست می دهد و به انتقام برمی خیزد.

فیلم هایی که گوشه چشمی به وقایعی چون حمله به مرکز تجارت جهانی دارند، متعلق به گونه سینمای فاجعه هستند. اما ری فریر بر خلاف دیگر قهرمانان گونه فاجعه، که باید ظهور کرده و دنیا را نجات دهد نیست؛ او فقط می خواهد کودکانش را نجات دهد . او یک ضد قهرمان است، و تنها نقطه مشترک قصه ولز و فیلم اسپیلبرگ اراده یک مرد تنها برای حفظ بقاست. ری بیشتر شبیه کسی است که بروس اسپرینگستن در ترانه روزهای افتخار او را توصیف کرده ، کسی که هنوز در حسرت دوران خوش دبیرستان به سر می برد و می خواسته قهرمان بیس بال شود، اما اجباراً کارگر بندر شده. همین خیال بافی ها او را از حس مسئولیت دور کرده و باعث از هم پاشیده شدن زندگی زناشویی اش شده و کودکانش نیز او را دوست ندارند.شخصیت فریر هم چون دیگر قهرمانان اسپیلبرگ مردی با روح کودکانه است. او در طول فیلم می کوشد که کودکانش را درک کند، در حالی که تا آن زمان تنها کسی که درک می کرده خودش بوده و زمانی که همه چیز رو به تباهی می رود، شروع به برقراری ارتباط با فرزندانش می کند. در واقع او بیش از فرزندانش واجد روحیه کودکانه است.

البته اسپیلبرگ راه را برای تعابیر فرا متنی از فیلمش باز گذاشته است. در فیلم تاکید می شود که ماشین های جنگی سال ها قبل در زیر زمین دفن شده اند، این موضوع می تواند نوعی اشاره به شرقی هایی باشد که سال هاست در جوامع غربی زندگی می کننند و حکم یک بمب ساعتی و در واقع ماشین جنگی را دارند. با توجه به عملیات انتحاری صورت گرفته این تعبیر چندان بی راه نیست. هر چند تعابیر کلی تری مانند قرار گرفتن نوع بشر از روز ازل بر روی خار هم به ذهن خطور می کند، اما میل منتقدان و تماشاگران به تعابیر امروزی تر جای چندانی برای بروز آن باقی نمی گذارد. با این وجود فیلم در همین شکل فعلی خود از نظر سیاسی فراگیر و واضح است. جنگ دنیاها ترکیبی از ترس های سیاسی قرن بیستم و چند سال اخیر هزاره جدید است و این ترس های موروثی را در برابر تماشاگر هم چون یک میدان پر از مین پهن می کند. تماشای فیلم به گردشی در یک میدان مین بیشتر شبیه است، اما نگران نباشید، انسان همان گونه که بیهوده زندگی نمی کند، بیهوده نیز نمی میرد.

 بجنگ پدر، بجنگ

یکشنبه، ماه مه ١٩٣٨. میلیون ها آمریکایی در برابر رادیوهاپشان نشسته بودند و همه چیز عادی به نظر می رسید. اما ناگهان با پخش خبری فوق الهاده همه گرفتار وحشت شدند. گوینده  خبر  با صدایی که از آن  ترس می بارید، سقوط جسمی بسیار بزرگ و شعله ور را در مزارع نیو جرسی گزارش داد. ادامه خبر حاکی از حمله مریخی ها برای به دست گرفتن کره زمین بود . مردم بعد از با شنیدن این خبر به تصور این که  مریخی ها با سلاح های شیمیایی به زمین حمله ور شده اند، به خیابان ها ریختند. بسیاری با حوله های خیس دهان خود را پوشانده و هزاران نفر وسایل خود را به درون ماشین ها ریخته و به سرعت در حال گریز از مریخی ها بودند.  

اما نمی دانستند آن چه که شنیده اند چیزی غیر از  نمایشنامه اقتباسی اورسون ولز از قصه اچ. جی. ولز نیست. آنها که برنامه را از آغاز نشنیده بودند، به راستی پنداشتند که مورد هجوم فضایی ها قرار گرفته اند. بعد از این که واقعیت فاش شد ، مجری جوان رادیو اورسون ولز  و همکار نویسنده اش هاوارد کاچ با عکس العمل منفی مردم روبرو شدند و پایشان به دادگاه کشیده شد.

مهم این بود که این همه امریکایی به خاطر ترس و دلهره به خیابان ها ریخته اند. بسیاری درباره تاثیر عظیم رسانه ها بر مردم به فکر افتادند.و سرانجام خیلی ها به این نتیجه رسیدند که نباید به همه آن چه را که از رادیو و تلویزیون ها پخش  می شود، باور کرد.  

 اقتباس  های اولیه

مضمون حمله و استیلای فضایی های بد سیرت بر کره زمین که ابتدا توسط اچ. جی. ولز در  داستان جنگ دنیاها مطرح شده،  از زمان انتشارش تاکنون الهام بخش فیلم ها و نمایش های بسیاری شده است. محور اصلی داستان کمبود مواد معدنی در کرات دیگر و در نتیجه حمله موجودات فضایی به زمین برای دستیابی به مواد آلی است . این حمله به زمین در ١٨٩٨، با هجوم به  انگلستان دوره ویکتوریا آغاز می شود.

حمله مریخی ها در این رمان، به هنگام  نگارش به مثابه واکنشی در برابرسودجویی رایج  دوران ویکتوریا و انقلاب صنعتی پنداشته شد. اما در فیلمی که جورج پال آن را در ١٩٥٣تهیه کرد (کارگردان ؛ بایرون هاسکین) هدف مریخی ها آمریکا بود و در دستان انسان ها بمب اتمی وجود هم داشت ، اما برای مقابله با مریخی موثر نبود. درحال و هوای پارانویایی دوران جنگ سرد ، آن چه بلافاصله بهد از دیدن فیلم په ذهن تماشاگران خطور می کرد ، امکان بروز  جنگ اتمی میان  آمریکا و روسیه بود.

 یکی از اقتباس های مهم از این رمان تاکنون، نمایشنامه رادیویی اورسون ولز است که  واکنشی ایجاد شده را مدیون فضای سال های آغازین جنگ دوم جهانی و روحیه نگران و مضطرب مردم آمریکابود. بعدها تمام نسخه های این نمایشنامه رادیویی که باعث هراس جمعی شده بود، توسط پلیس از میان برده شد. از روزی که  هاوارد کوچ برای نوشتن این نمایشنامه مدت ها بی خوابی کشیده و سه روز آخر را بی توجه به وضع هوا در خیابان ها به سر برده بود ، سال ها گذشت....

تا این که دردهه ٩٠  یکی از کپی های این نمایش  سر راه اسپیلبرگ قرار گرفت. 

فضایی های اسپیلبرگ

کارگردانی که از دوران کودکی شیفته فیلم هایی چون زمین بر علیه بشقاب های پرنده ، روزی که زمین از حرکت ایستاد و جنگ دنیاها با مضمون اشغال کره زمین توسط موجودات فضایی بود ، این سوژه را چنان مهیج می دانست که وقتی در هفده سالگی شروع به فیلمسازی کرد ؛ داستان اولین فیلمش حمله فضایی ها به زمین بود.

نام این فیلم firelight بود که در آن از تانک ها و جیپ های ارتشی اسباب بازی به شکلی ابتدایی از روش استاپ موشن استفاده کرده بود. استیون به امید یافتن شغل تنها نسخه فیلم را به یک استودیو فرستاد و تا امروز هیچ کس موفق به دیدن آن نشده است. اما چند سال بعد، زمانی که خود را به عنوان کارگردانی خوب را به اثبات رساند و فیلم هایی درباره موجودات فرا زمینی که می خواهند با زمینی ها ارتباط برقرار کنند به نام های برخورد نزدیک از نوع سوم و ئی تی ساخت.تقریبا دوازده سال قبل اقتباسی از داستان ولز به دستش رسید و بلافاصله آن را خرید و منتظر زمان مناسبی شد تا  آن را بسازد.

اسپیلبرگ در مصاحبه ای گفته بود" شاید این تاثیر خواندن چندین باره نمایشنامه و کتاب ولز بود"و بعد ادامه می دهد "فکر کردم که می شود فیلمی فوق العاده از آن ساخت، ولی در سال های بعد فیلم های زیادی بر اساس ایده اصلی داستان ساخته شد، مخصوصاً بعد از نمایش روز استقلال به خودم گفتم؛ شاید هیچ وقت چنین فیلمی نسازم. فیلم های ساخته شده همگی روی نکات متفاوتی از کتاب ولز تمرکز کرده بودند، که مورد پسند من نبود، ولی همین ها باعث شد تا مدتی تصمیم خودم را به ساختن این فیلم به تعویق بیندازم. بعدها، وقتی با تام دنبال پروژه ای می گشتیم تا دوباره با هم کار کنیم، به سراغش رفتم. سه گزینه داشتیم و جنگ دنیاها یکی از آنها بود".

تام کروز که قبلاً در گزارش اقلیت با اسپیلبرگ همکاری کرده بود؛ بدون دانستن جزئیات پروژه دو گزینه دیگر را رد کرد و برای ساخت جنگ دنیاها دست همکاری داد. جنگ دنیاها درباره موجودات فضایی بد سرشتی  است که برای اولین بار در فیلم های اسپیلبرگ دیده می شوند و  از این رو واجد اهمیت است.

 در سایه علاقه ما به موجود فرا زمینی راه گم کرده  در فیلم ئی تی هراس، ما نسبت به موجودات فضایی از میان رفت، اما این بار اسپیلبرگ بر خلاف میل قلبی خود، آنها را به شکل بزرگ ترین بلایی که می تواند بر سر نوع بشر نازل شود، تصویر کرده " به نظر من هدف موجودات فضایی از ملاقات با ما بیش از استیلا بر کره زمین، کشف ماست. من دلم می خواد همیشه فیلم هایی مثل ئی تی یا برخورد نزدیک بسازم، اما وقتی خودم را به جای تماشاگر می گذارم، دلم می خواد فیلمی مثل جنگ دنیاها را هم بسازم. ما به دنبال خلق هیجان هستیم و هیچ چیز نمی تواند با جنگ نوع بشر و موجودات فرا زمینی برابری کند، چون بسیار غیر عادی و خارق العاده است ".              

  داستان یک پدر بی مسئولیت

اسپیلبرگ نه فیلم  ١٩٥٣ بایرون هاسکین و نه نمایشنامه رادیویی ولز، بلکه قصه خود اچ. جی. ولز را مبنای کارش  قرارداده است . در کتاب ولز، زمینی ها که مدت هاست از تحت نظر بودن خود توسط مریخی ها و اتمام منابع معدنی سیاره شان آگاه هستند، در لحظه ای غیر منتظره توسط مریخی ها مورد حمله قرار می گیرند. مریخی ها  تصمیم به کشتن انسانها و به دست آوردن سیاره زمین دارند و به زودی وحشتی عظیم بر انگلستان حاکم می شود. ولز قصه خود را از زبان مردی روایت می کند که در گیرودار نبرد برای زنده ماندن می کوشد تا به همسرش بپیوندد. اما اسپیلبرگ ماجراها را از دیدگاه پدری بی مسئولیت که از همسر و فرزندانش جدا شده روایت می کند و حمله فضایی ها را به عنوان پس زمینه انتخاب م یکند" ما با یک قصه ساده و سر راست روبرو هستیم؛ نبرد یک پدر برای حفظ زندگی و امنیت فرزندانش...".

فیلم درباره ری فریر، یک کارگر بندر است  که به تازگی از همسرش جدا شده و رابطه اش با فرزندانش چندان خوب نیست، اما به دلیل مسافرت همسرش مجبور می شود  از پسرش روبی و دخترش ریچل مراقبت کند.

در اولین روزی که با کودکانش سپری می کند آسنان تیره و تار شده و توفانی شدید آغاز می شود. کمی بعد،فریر در نزدیکی منزلش شاهد واقعه ای هراس آور می شود. ناگهان از زیر زمین سه ماشین غول آسا و عجیب با سه پای فلزی خارج شده و شروع به نابود کردن هر چیزی می کنند که بر سر راه شان قرار گرفته باشد. این اولین حمله فضایی ها برای اشغال زمین است. تعطیل آخر هفته ای  که در لحظه ای غیر منتظره به کابوسی ترسناک تبدیل می شود. ری فرزندانش را برداشته و برای نجات جان آنها  به راه می افتد، اما لحظه به لحظه بر شدت حمله فضایی ها افزوده می شود و جای چندانی برای فرار باقی نمانده است.

در داستان اچ. جی . ولز که مبنای کار اسپیلبرگ قرار گرفته، چنان زندگی آرام و سالمی در دوره ویکتوریا تصویر شده، که بر هم زدن این آرامش با حمله ناگهانی فضایی ها خواننده را دچار وحشتی عظیم می کند و کاری می کند که  تنها نبودن اش در کهکشان و دوستانه نبودن  رفتار موجودات خارج از زمین را یک بار دیگر با سیخ شدن موهایش احساس کند.  به عقیده بسیاری این رمان به این هراس دامن می زند که هر موجود فرا زمینی می تواند خطری بالقوه و بزرگ برای انسان ها باشد و این خود معضلی بزرگ است.

سال ها قبل اسپیلبرگ با کوسه ای ساختگی در آرواره ها هراس های خفته ما را بیدار کرد و حالا  به نظر می رسد که همان کار را با ماشین های جنگی فضایی رمان ولز انجام می دهد. روی هم رفته شاید  تاثیر رمان ولز از صد سال قبل در دل ما جا کرده باشد، اما جهان معاصر اطراف خود موضوع بسیار نگران کننده تر است. همان گونه که ما به این لانه حشرات اهمیت نمی دهیم، این خطر وجود دارد که موجوداتی که از ما پیشرفته تر هستند، اهمیتی برای جان ما قائل نشوند.

در زمان نوشته شدن رمان، بزرگ نرین ترس مردم انگلستان تهدید و اشغال کشو.رشان توسط آلمان ها بود،  که با حمله فضایی های قصه ولز مقایسه می شد.  فیلم اسپیلبرگ نیز در مقایسه می تواند  به مثابه نقدی بر سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا تعبیر شود. در حقیقت وقتی به گزارش های داده شده توسط کارگردان دقت کنیم، وی بیشتر روی تاثیر حمله فضایی ها بر نهاد خانواده تمرکز کرده و حوادث را بهترین چیزی می داند که می توانست بر سر آنها نازل شود" مطمئنا درباره آدم ها و  دنیای اطراف آنها نمی توانم این را بگویم" . اسپیلبرگ در پاسخ به خبرنگاری که پرسیده بود آیا وقایع فعلی جهان پیرامون ما باعث شد تا اولین بار فضایی های مهاجم را تصویر کنید، می گوید" خیر. به هیچ وجه، من می خواستم به هر دو طرف شانس مساوی بدهم" سپس می خندد و ادامه می دهد" از طرف دیگر به رغم احترامی که به رمان ولز دارم ، نمی خواستم حوادث فیلم در ١٨٩٨ رخ بدهد. نمی خواستم یک فیلم علمی تخیلی بسازم که در دوره ویکتوریا بگذرد، نمونه های موفق و ناموفق زیادی در این زمینه دیده ایم، البته فیلم های علمی تخیلی معاصر زیادی هم دیده ایم. می خواستیم خودم را در دنیای پیرامون و در واقع توی خانه خودم احساس کنم. بعد از یازده سپتامبر همه ما به شکلی جدی نگران آینده هستیم و فکر کردم این پروژه بعد از این ماجرا در نگاهی دوباره حرف های بیشتری برای گفتن دارد. هم از نظر احساسی تاثیر گذار بود و هم سرگرم کننده و هم امکان برقراری ارتباط با دوران ما را داشت".   

این بار موجودات فضایی از مریخ نیامده اند

همان گونه که اسپیلبرگ و دیوید کوئپ فیلمنامه نویس می گویند، ماجراهای فیلم در زمان حال می گذرد. امروزه کم و بیش می دانیم در مریخ چه می گذرد، بنابراین موجودات فضایی فیلم هم  از مریخ نیامده اند، بلکه متعلق به  سیاره ای دورتر و ناشناخته تر  هستند. یکی از موضوعات بسیار جالب و توجه بر انگیز فیلم، ماشین جنگی فضایی ها موسوم به Tripod است. اسپیلبرگ و همکارانش در این زمینه تصمیم گرفته اند تا هیچ سر نخی به دست خبرنگاران ندهند، هر چند هر دو طرف اذعان دارند که تصاویر رمان ولز مبنای کارشان بوده است.

یکی از اعضای تیم، داگ چیانگ می گوید" وقتی داشتیم Tripod ها را طراحی می کردیم، در اصل می خواستیم نمادی ترس آور باشد. در واقع  چیزی که باعث ترس می شود اندازه ای غول آسای آنها نیست. چون چیزی که دیده نشود،  بیشتر می تواند ترس و دلهره ایجاد کند".

یکی از قابل توجه ترین نکات تکنیکی جنگ دنیاها  استفاده از روش Pre-Viz است. در این روش قبل از فیلمبرداری تصاویر بازیگران و تاثیرات ویژه ای که قرار است در فیلم به کار گرفته شود، در کامپیوتر طراحی می شود و همین امر باعث می شود تا هنگام فیلمبرداری اشتباه ها به حداقل رسیده و در زمان نیز صرفه جویی شود." قبل از شروع فیلمبرداری با دوستم جورج لوکاس ملاقات کردم و نحوه استفاده از این تکنیک را از او پرسیدم. متخصصان کمپانیILM(Industrial Light & Magic) را که با او در سه گانه جنگ ستارگان همکاری کرده بودند را به همکاری دعوت کردم و  آنها بعد از اتمام سومین قسمت جنگ ستارگان به ما ملحق شدند. یکی از محسنات استفاده از این روش در صحنه های پر از افکت، انتقال مفهوم کلی صحنه به بازیگران است. در طول فیلمبرداری از بازیگران دعوت می کردیم تا آن چه را که در صحنه وجود ندارد و بعداً افزوده خواهد شد را در کامپیوتر ببینند. این طوری ابعاد این ماشین های جنگی و خطرات دیگری را که قرار بود در فیلم مقابل شان ظاهر بشه را بهتر درک بکنند و بهتر بتوانند سر صحنه حس بگیرند".

بعد از گزارش اقلیت این دومین بار است که کروز و اسپیلبرگ در کنار هم قرار می گیرند و از حرف های شان پیداست که پروژه های دیگری نیز برای همکاری در آینده در نظر دارند. به غیر از تام کروز که سهم عمده ای در پروژه دارد و نقش ری فریر را بازی می کند، داکوتا فنینگ یازده ساله و از امیدهای آینده بازیگر یدر هالیوود در نقش ریچل فریر و تیم رابینز در نقش هارلان اوگیلوی مزرعه دار مرموز نیز در فیلم حضور دارند. نقش اوگیلوی از شخصیتی کشیش در داستان ولز الگوبرداری شده " فکر کردم برای علاقمندان اچ. جی. ولز دیدن این شخصیت باید خیلی جالب باشد. اوگیلوی به شخصیت کشیش قصه خیلی نزدیک است. قسمت های مربوط به کشیش در واقع ترسناک ترین قسمت رمان است و می خواستم حتماً این تعلیق را منتقل کنم".   

پایان

جنگ دنیاها از نظر هزینه تولید یکی از گران ترن فیلم های سال و حتی تاریخ سینماست. فقط ١٣٠ میلیون دلار صرف تولید و میلیون ها دلار برای تبلیغات آن صرف شده است. با این حال به نظر اسپیلبرگ اختصاص ٧٢ روز برای فیلمبرداری آن  زمان کمی است " تا امروز هیچ فیلمی را در چنین مدت زمان کمی  فیلمبرداری نکرده بودم، اما از نظر کیفی مطمئن باشید. با این حال اگر زمانی حدود شش ماه در اختیارم بود، فیلم متفاوت تری می ساختم".

هم اکنون جنگ دنیاها در بسیاری از سینماهای کشورهای جهان در حال نمایش است و بسیاری بی صبرانه مشتاق دیدن پایانی است که اسپیلبرگ برای آن تدارک دیده است، این که سرنوشت این جنگ نابرابر را چه چیز تعیین خواهد کرد.

در نسخه ١٩٥٣ چنین گفته می شد که " خدا ما را نجات داد"،  اما اسپیلبرگ در جواب خبرنگاری که درباره پایان فیلم از او سوال کرده بود می گوید" سرنوشت جنگ را نه تکنولوژی ، نه قدرت و نه ایمان تعیین نمی کند.  ما نسخه خودمان را تولید کرده ایم. ما نه از پایان اصلی کتاب جدا شدیم و نه از آن تقلید کرده ایم".

تصادف   Crash

کارگردان: پل هاگیس. فیلمنامه: رابرت مورسکو، پل هاگیس. مدیر فیلمبرداری: دانا گونزالس، جیمز مورو. تدوین: هیوز واینبورن. موسیقی: مارک ایشام. طراح صحنه: لارنس بنت. بازیگران: ساندرا بولاک( جین کابوت)، دان چیدل( کارآگاه گراهام واترز)، مت دیلون(گروهبان رایان)، جنیفر اسپوزیتو(ریا)، ویلیام فیچنر(جک فلانگان)، برندان فریزر(ریچارد کابوت)، تندی نیوتن(کریستین)، رایان فیلیپه(سرکار هنسون)، شاون توب(فرهاد). ١١٣دقیقه . محصول ٢٠٠٤ آمریکا، آلمان.

دو کاراگاه پلیس که عاشق همدیگرند، یک مغازه دار ایرانی عصبی ، یک زن خانه دار و همسرش که دادستان است، یک کارگردان سیاه پوست و همسرش، یک قفل ساز مکزیکی و دختر کوچکش،  دو سارق سیاه پوست  اتومبیل، یک زوج میان سال چینی  و یک پلیس تازه کار و همکار نژاد پرست اش ...کسانی که درون زندگی یکنواخت لس آنجلس بی خبر از هم زندگی می کنند و امکان بسیار ضعیفی وجود دارد که زندگی هایشان با هم تداخل پیدا کند؛ اما یک تصادف همه چیز را عوض می کند.

در جستجوی پناهگاه

امیر عزتی

  همیشه فیلم هایی را که در خلاف جهت تصور تماشاگر حرکت می کنند، دوست داشته ام و معتقدم کسی که می خواهد با انتظارات تماشاگر بازی کند، باید از نظر دراماتیک کارش خوب بلد باشد. تصادف یکی از این فیلم هاست و کارگردانش نشان می دهد که به کار خویش وارد است. از نام فیلم آغاز می کنم، که در ذهن تماشاگر این تصور را ایجاد می کند که باید با تصادف های معمول رانندگی در فیلم روبرو شود، اما در طول فیلم آن چه با یکدیگر تصادف می کنند، اتومبیل ها نیستند، بلکه احساسات شخصیت هاست که با یکدیگر برخورد می کنند. در اجرا نیز هاگیس تماشاگر را آن قدر با وقایع غیر منتظره روبرو می کند که در پایان، از نظر دراماتیک لزوم چندانی به گره گشایی حس نمی شود.

تصادف اولین فیلم پل هاگیس در مقام کارگردانی است، او قبلاً برای فیلمنامه تیکه میلیون دلاری کاندید اسکار بوده و چندین جایزه برای فیلمنامه هایش گرفته است. هاگیس در تیکه میلیون دلاری نشان داد که در لمس فشارهای درونی آدم ها  و تبدیل آنها به عناصر دراماتیک تا چه حد تواناست و نتیجه کارش مانند مشتی بر روی معده بیننده بود. هاگیس این بار فقط مشت های دراماتیک پرتاب نمی کند، بلکه تکنیک نشان دادن راست و زدن به چپ را نیز به آن اضافه کرده است. او وقایع را به شکلی عادی به تماشاگر عرضه می کند، اما در میانه راه مسیر را عوض کرده و ضربه هایی در جهت عکس به تماشاگر وارد می کند. این عمل باعث می شود شوک شدیدی به تماشاگر ، هم چون شخصیت های فیلم ، وارد شده و در نتیجه اعتقاد تماشاگر به پیش فرض هایش را زیر سوال ببرد.

این که چگونه پیش فرض ها در جامعه تبدیل به هیستری می شود، و این که تحت تاثیر واقعه یازده سپتامبر چگونه اقلیت مسلمان به چشم دشمن نگریسته می شود؛ موضوع تازه ای نیست. اما هیچ کس، حتی کسانی که دارای این پیش فرض ها هستند، متوجه نیستند که در امنیت قرار ندارند و برای همین است که فیلم هاگیس واجد  اهمیت است.

در تصادف انسان هایی  حضور دارند که به پیش فرض های خود چسبیده اند و  متوجه پیرامون خود نیستند، اما نیاز به امنیت را حس می کنند و از این که زخمی و رنجیده شوند حیرت می کنند. هدف هاگیس زدن ضربه ای به این آدم هاست و یقین دارم کسانی که رنجیده شده اند، پس از گذراندن تجربه ای متفاوت در زندگی ، این که چقدر آسان از چنگ پیش فرض هایشان خلاص شده اند، خواهند خندید ، اما در فیلم تصادف همه به راحتی نمی توانند بخندند.

مضمونی که هاگیس برای کار خود انتخاب کرده، هم چون قطعات نامفهوم و شاید شوک آور یک پازل است. انسانهایی از نژادهای مختلف که به جای شناخت یکدیگر باید به نیاز مراقبت از همدیگر پی ببرند. اما برای رسیدن به منزل مقصود راهی سخت در پیش است. به نظر هاگیس تمامی شخصیت های تصادف دچار پارانویا هستند مانند:

 کامرون ، کارگردانی که شاهد دستمالی و در واقع تجاوز پلیسی نژاد پرست به همسرش به بهانه بازرسی بدنی می شود، قفل سازی مکزیکی که دختر پنج ساله اش از ترس گلوله ای که شاید از پنجره اتاقش به درون بیاید در زیر تختخواب پناه گرفته است، جین همسر دادستان محلی که اتومبیلش به زور سلاح غصب می شود و فقط به صرف این که از قیافه قفل ساز خوشش نیامده دستور می دهد تا دوباره قفل های منزل تعویض شوند. این پارانویا در دو صحنه اثرگذار به اوج می رسد ، ابتدا در آنجا که هنسون اسلحه کشیده و سیاه پوست جوان را به قتل می رساند و دوم آنجا که کریستین ، همسر کارگردان ، بعد از تصادف در اتومبیل به دام افتاده و تنها پلیس نزدیک به محل حادثه کسی نیست جز همان مامور نژاد پرستی که او را دستمالی کرده است. وحشت او از دیدن مامور آن چنان زیاد است که ترجیح می دهد در اتومبیل که تا دقایقی دیگر منفجر خواهد شد، به حال خود رها شود.

اما برای من تاثیر گذار ترین لحظه فیلم فریاد جگر خراش قفل ساز مکزیکی در لحظه ای  است که می پندارد دخترش مورد اصابت گلوله فرهاد مغازه دار ایرانی قرار گرفته است. اما نترسید معجزه ای رخ داده است، دختر فرهاد قبلاً گلوله های واقعی را با گلوله های پلاستیکی عوض کرده تا پدرش در اوج خشم جان انسانی را نستاند.

از دید هاگیس آمریکایی ها همه دچار بیگانه هراسی شده اند ، هیچ کس نمی خواهد طرف مقابل را درک کند، نمی خواهد بداند که او واقعاً چگونه انسانی است، همین قدر که بیگانه باشد برای دوری گزیدن و نفرت ورزیدن کافی است. حتی سیاه پوست جوانی که خود اسیر بیگانه هراسی سفید ها ست ، هنگام تصادف با مرد میان سال چینی ، او را به دلیل این که یک چشم بادامی است و متعلق به نژادی پست تر، در میانه خیابان رها می کند.

برای کسانی که مغازه فرهاد را نیز تخریب کرده اند ،او یک عرب است. تعجب فرهاد هنگام گفتن " از کی ایرانی ها عرب شده اند؟ " به همسرش که دیوارها را تمیز می کند دیدنی است. شاید او نیز اعتقاد دارد که ایرانی ها از اعراب برترند؟ 

حتی هنسون نیز پس از جنایت از تمامی اصول اخلاقی خود عدول کرده و اتومبیل را هم چون سرباز آمریکایی حاضر در عراق به آتش می کشد تا ردی از جنایت خویش برجای نگذارد. یا مرد چینی میان سال که حتی به هم نژاد خود رحم نکرده و یک خانواده مهاجر قاچاق را در وانت خود محبوس کرده تا بعداً آنها را در ازای نفری پانصد دلار بفروشد.

البته لحظات نه چندان امید بخشی هم در فیلم وجود دارد ، مانند پیچیدن پای جین در منزل و این که کسی غیر از خدمتکار لاتینی وجود ندارد تا به او کمک کند. جین به او می گوید " تو تنها دوست نزدیک منی " این جمله  نشان دهنده تنهایی عمیقی است که بعد از یازده سپتامبر گریبان آمریکایی ها را گرفته است. مردم آمریکا خود را بیش از پیش در خطر حس می کنند، اما باید پرواز اعتماد را با همدیگر تجربه کنند .  

در آغاز گفتم که هیچ کس در امنیت کامل قرار ندارد، ما همه در یک کشتی قرار داریم و انتخاب هایی که می کنیم ، زندگی دیگر انسان های درون کشتی را تحت تاثیر قرار می دهد. اما ظاهراً هیچ کس متوجه این نیست که همگی در یک کشتی قرار داریم، همه تلاش می کنند که قفل ها را عوض کنند، اما تعمیر در را فراموش می کنند. اگر در را تعمیر کنند، این بار در اتومبیل به دام خواهند افتاد. راه در امنیت زندگی کردن از آموزش مغزها می گذرد، اما هاگیس ترجیح می دهد این حرف را در پایان فیلم نگوید و روش تز گونه بودن فیلم را رد کرده و آن را در طول فیلم کم کم توضیح می دهد.

هاگیس ساختار دراماتیک را خوب می شناسد، بنابر این  در آفریدن لحظه های دور از انتظار یگانه عمل می کند. مانند صحنه ای که مغازه دار عصبی ایرانی پس از ریختن زباله ها به داخل مغازه اش برمی گردد. دوربین به جای تعقیب او  روی زباله ها زوم می کند. گوش ها و مغز تماشاگر منتظر شنیدن صدای شلیک گلوله ای به قصد خودکشی است، اما مغازه دار برمی گردد و زباله ها را به هم می ریزد تا آدرس قفل ساز مکزیکی را پیدا کند.

یا لحظه ای که کامرون ، کارگردانی که از سوی همسرش به دلیل نداشتن شهامت مورد تحقیر قرار گرفته، به پشتوانه سلاحی که به چنگ آورده  برای پلیس هایی که محاصره اش کرده اند، رجز خوانی می کند، اما چیزی که انتظارش را دارید، به وقوع نمی پیوندد و سلاح هرگز کشیده نمی شود.

فیلم هاگیس مسلماً به عنوان یکی از بهترین فیلم های اول هر کارگردانی در یادها خواهد ماند. سناریوی خوب با نگاهی هوشمندانه و بازی هایی کوتاه ، اما عالی از بازیگران نامدار مانند برندان فریزر، مردی برای تمام نقش ها، از نقاط قوت فیلم است؛ یا دان چیدل در نقش کارآگاه پلیس که با بازی خود قدرت سکوت را به نمایش می گذارد و بد نیست به ترنس هاوارد در نقش کامرون هم اشاره ای بکنم که در صحنه رویارویی با پلیس با چشمانی اشک آلود ، در نقش شوهری که غرورش جریحه دار شده ، آن چنان اثرگذار بازی می کند که نمی توانید فراموشش کنید.

تصادف در مقیاس کوچک نشان دهنده آمریکا و در مقیاس بزرگ تصویر کننده جهان پیرامون ماست. دنیایی که آدمی در آن اسیر ضعف ها ، پیش فرض ها و حوادثی است که به نتایجی دور از انتظار ختم می شوند . استفاده نمادین هاگیس از برف- از سال ١٩٨٩ تاکنون در لس آنجلس برف نباریده است- به مثابه عاملی وحدت بخش نشان می دهد که بلا بر سر ما یک سان می بارد. تصادف ادیسه ای اخلاقی از زندگی انسان معاصر و مملو از خوادث غیر مترقبه، تقدیر و سرنوشت و نیاز به عشق در روابط انسانی است. تصادف قصه ای غمگنانه درباره دوران ماست؛  دورانی که فردیت، از خود بیگانگی و نفوذ رسانه ها در آن موج می زند. ریشه این بحران ها در دیدگاه مادی گرایانه لجام گسیخته ای نهفته که بر ما تحمیل شده است. سخن بر سر این است که قبل از مرگ نیاز داریم تا آرامش و صلح را تجربه کنیم، راستی برای رها شدن از اسارتی که ما را از انسانیت تهی ساخته، برای اصلاح خطاهای خود چقدر زمان داریم؟

آیا ما نیز هم چون رایان فرصتی خواهیم داشت تا در عین ناباوری از چنگ پیش فرض های غلط خود رها شویم.

در آغاز فیلم رایان پلیس باتجربه ، اما نژاد پرست بازوی پلیس تازه کار را گرفته و فشار می دهد و از وی سوال می کند " می دونی کی هستی؟ " . جوان تصور می کند می داند کیست، اما در واقع نمی داند. رایان به او می گوید " اگر می خوای بدونی کی هستی، یه کم دیگه کار کن " به این گونه سعی دارد دلیل رفتار ناشایست خود را هم چون یک معذرت خواهی به همکار جوانش بفهماند " یک روز تو هم شبیه من می شی " . اما چند دقیقه بعد، رایان که نفرتی عمیق به سیاه پوست ها دارد مجبور می شود زنی سیاه پوست را که قبلاً به شکلی شدید رنجانده بود، از مرگی حتمی نجات دهد. تماشاگران تعجب می کنند، خود رایان هم همین طور. هاگیس در این جا تعجب رایان را که به سوپرمن تبدیل شده، به تماشاگر منتقل می کند و به احساسی عالی دست می یابد و به پیش فرض هایی که این بدن را اسیر خود ساخته اند می گوید که نمی توانند همیشه بر آن حاکم باشند.

گفتن این که ابتدا چه کسی بود که ساختن فیلم هایی با این ساختار دیداری / شنیداری پازل گونه را آغاز کرد، سهل نیست. در ١٩٩٩ پل تامس اندرسن با ماگنولیا و سال بعد اینیاریتو با Amores perros شخصیت های فیلم شان را با زنجیره ای از تصادفات به هم پیوند دادند. البته رابرت آلتمن در دهه هفتاد کوشش هایی در این زمینه انجام داده و در ١٩٩٣ برش های کوتاه را ساخته بود. تک ستاره جان سیلز را نیز نباید فراموش کرد. اما تصادف ساخته هاگیس درباره مهم ترین موضوع جهان در هزاره سوم است و از این رو با دیگر فیلم های مشابه خود تفاوتی عمیق دارد. در فیلم تصادف آن  چه که با هم تصادف می کنند  فرهنگ ها و نژاد هاست، یعنی برخورد تمدن ها.

تصادف به اندازه ماگنولیا محزون، به اندازه خوشبختی خشن و بیش از زیبای آمریکایی دراماتیک است. توانایی هاگیس در چیدن شخصیت هایش در جاهای مناسب  و به رخ کشیدن بی پروای حقایق است؛ او  راه حل های ساده  ارائه نمی دهد؛ امید بیهوده به تماشاگر ارزانی نمی کند ؛ از نظر او رستگاری رویایی گریزپاست. آمریکایی که او تصویر می کند بعد از فاجعه انهدام برج های دوقلوی مرکز تجارت جهانی دیگر مهد آزادی نیست ، بلکه مهد ترس هاست.

با این حال این فیلم فقط درباره لس آنجلس و  آمریکا نیست، موضوع آن را می توان به تمامی شهر ها و کشورها تعمیم داد. فراموش نکنید که شما در خانه خود نیز چندان در امنیت نیستید، ناگهان پایتان می پیچدد یا بیمار می شوید. نیاز به امنیت بودن مفهومی است که در مغز شکل می گیرد  و در همان جا نیز بایستی حل شود.  امروزه ما در برنامه های خبری تلویزیون شاهد اتفاقات ناگوار تازه ای هستیم، اما با هاگیس هم کلام می شوم که شاید فردا...

 دلم می خواهد بایستم

ژان رنو متولد جولای ١٩٤٨ در کازابلانکا با نام اصلی خوآن مورنو از والدینی اسپانیایی، از نام آوران بازیگری  امروز سینمای فرانسه و جهان است. والدین اش برای فرار از چنگ حکومت فاشیستی فرانسیسکو فرانکو به مراکش مهاجرت کردند، در آنجا بود که ژان به دنیا آمد و بعدها با دنیای نمایش و سینما آشنا شد. در ١٧ سالگی به فرانسه مهاجرت کرد و برای دریافت تابعیت فرانسه مجبور شد تا در ارتش ثبت نام کند، اما تحصیلاتش در زمینه بازیگری به دادش رسید و در بخش نمایشی به کار گرفته شد. پس از اتمام خدمت سربازی به پاریس رفت و در دهه هفتاد نقش های کوچکی در تئاتر و تلویزیون گرفت ، تا این که در١٩٧١ با ایفای نقش کوچکی در نور زن- کوستا گاوراس-  به دنیای سینما راه یافت. این نقش کوچک ستایش فراوانی برای رنو به همراه آورد و باعث شد نقش مناسبی در قصه ما - برتران بلیه- به او پیشنهاد شود.

اما فرشته شانس در١٩٨١ به سراغ او آمد. این فرشته لوک بسون نام داشت. نتیجه همکاری بسون و رنو برای هر دو شهرت و موفقیت بود. اولین همکاری شان فیلم کوتاهی به نام ماقبل آخربود. در١٩٨٣ لوک بسون با فیلمنامه ای ٢٠ صفحه ای آخرین جنگجو به سراغ رنو رفت و به او گفت که تصمیم دارد آن را به صورت سیاه و سفید بسازد. رنو پذیرفت تا در ازای صد دلار نقش منفی فیلم را بازی کند. " لوک و من مثل برادریم، ما به طور غریزی همدیگر را درک می کنیم و همیشه با همدیگر درباره کارهایمان مشورت می کنیم، البته همیشه هم به حرف همدیگر گوش نمی کنیم. رابطه ما از هر نظر متفاوت است و این کاملاً قابل درک است، مخصوصاً وقتی که دو نفر در یک زمینه مشترک فعالیت می کنند".

پس از آخرین جنگجو رنو بار دیگر در١٩٨٥ در کنار بسون قرار می گیرد و نقش کوچکی در مترو بازی می کند. در١٩٨٨ موفقیت با بازی در فیلم آبی بزرگ ساخته بسون به سراغش می آید. این اولین نقش بزرگ رنو است. انزو مولینری یک غواص آزاد و رقیب با ژان مارک بار در به دست آوردن دل  روسانا آرکت. پخش جهانی فیلم باعث محبوبیت رنو می شود. در این هنگام است که او همسر و دو فرزندش را ترک می کند تا به سفری طولانی دور دنیا برود " مطمئن باشید، هر چند به آهستگی، ولی یک روز سقوط می کنید. چطوری بگم...داشتن زیاد هر چیزی باعث از دست دادن ذائقه می شود. غذای زیاد، شهرت زیاد، سفر زیاد و هر کثافت زیاد. این طوری خیلی ها در جوانی- منظورم بازیگرها، کارگردان ها و تهیه کنندهاست- معتاد یا الکلی می شوند. من این شانس را داشتم که یک روزکارت قرمزی از مغزم دریافت کنم. من ماجرای عاشقانه خیال انگیزی با همسرم داشتم و همین عشق مرا نابود کرد " .

پس از آبی بزرگ منتقدین او را کشف کردند. رنو در١٩٩١ بار دیگر در فیلمی از  بسون- زنی به نام نیکیتا-  نقش کوچکی را بازی کرد. نقش آدم کشی به نام ویکتور که پلی برای رسیدن به نقش بزرگ کارنامه اش لئون: حرفه ای در١٩٩٤ بود. اما قبل از آن در١٩٩٣ در یک کمدی فرانسوی به نام ملاقات کنندگان در کنار کریستین کلاویه  ظاهر شد . فیلم موفق ترین و پرفروش ترین محصول تاریخ سینمای فرانسه شد، اما به دلیل خصلت های بومی زیادی که داشت، نتوانست در خارج از فرانسه موفقیت زیادی کسب کند.

نمایش لئون در١٩٩٤ رنو را به میانه جریان فیلمسازی هالیوود پرتاب کرد. رنو در این فیلم بار دیگر نقش آدمکشی کرایه ای، اما حساس را بازی کرد که که از دختری ١٢ ساله(ناتالی پورتمن) محافظت می کرد. ٢٣ دقیقه از فیلم برای نمایش در آمریکا حذف شد، تا خشونت آن تلطیف شود. منتقدان نیز به دلیل شباهت های فیلم با نیکیتا چندان روی خوشی به فیلم نشان ندادند، اما تماشاگران تلاش بسون و رنو را برای ساختن داستان عاشقانه ای غیر عادی پسندیدند. سرانجام با پخش نسخه کامل فیلم روی  دی.وی.دی  در ٢٠٠٠ نظر منتقدین نیز عوض شد.

رنو در١٩٩٥ اولین فیلم های هالیوودی اش بوسه فرانسوی و ماموریت : غیرممکن را بازی کرد. هر دو فیلم از نظر منتقدان آش دهن سوزی نبودند، اما موفقیت آنها در گیشه موقعیت رنو را تثبیت کرد.

همزمان رنو در فیلم های فرانسوی زیادی نیز بازی کرد، اما وقتی در١٩٩٧ با قبر روزینا به آمریکا برگشت و کوشید تا تماشاگران آمریکای را با ذوق و تبحر خود در زمینه نفش های  کمدی جلب کند، موفق نشد. تماشاگر آمریکایی و البته بسیاری کشورهای دیگر، او را در گونه اکشن می خواستند.

بنابر این در١٩٩٨ در بازسازی آمریکایی گودزیلا بازی کرد، که تنها نقطه قوت فیلم بازی او بود. در همین سال بخت بازی در کنار اسطوره بازی هالیوود ، رابرت د نیرو در فیلم رونین نصیب اش شد. رونین هر چند در گیشه کمتر از گودزیلا سودآور بود، اما تبدیل به یکی از فیلم های مهم دهه نود شد .  بعد از گودزیلا رنو دوباره به فرانسه بازگست تا در قسمت دوم ملاقات کنندگان بازی کند. موفقیت تجاری فیلم و تلاش های رنو برای آشنا کردن تماشاگر آمریکایی با ذوق کمدی اش باعث شد تا در ٢٠٠١ نسخه بازسازی شده آمریکایی فیلم ساخته شود.

رنو در سال ٢٠٠٠ فیلم رودخانه ارغوانی را بازی کرد، فیلمی پلیسی با استانداردهای هالیوود بر اساس کتابی از ژان کریستف گرانژه، موفق ترین نویسنده کتابیهای پلیس در فرانسه، که بازی رنو در نقش بازرس نیمان سهم عمده ای در موفقیت فیلم داشت.موفقیت فیلم در پخش جهانی باعث شد تا  سه سال بعد، قسمت دوم آن با نام فرشتگان نابودکننده ساخته شود.

رنو در سال ٢٠٠٢ در کنار ژرار دپاردیو، اسطوره بازیگری در سینمای امروز فرانسه،  قرار گرفت  و حاصل آن یکی از بهترین کمدی های فرانسوی به نام روبی و کوئنتین بود. رنو به تازگی بازی در نقش ژاندارم ژیلبر پانتون را در نسخه جدید پلنگ صورتی را نوبت به پایان رسانده و سرگرم بازی در نقش بازرس بزو فاش در فیلم راز داوینچی- بر اساس کتاب جنجالی و پرفروش دن براون- است ،که در سال ٢٠٠٦ به نمایش در خواهد آمد. 

 آخرین فیلمی که از رنو به نمایش در آمد، امپراتوری گرگ ها نام دارد که باز هم بر اساس رمانی از گرانژه ساخته شده و رنو برای بازی در آن یک و نیم میلیون یورو دستمزد گرفته است.امپراتوری گرگ ها درباره مافیای نژاد پرست ترک(گرگهای سفید) است، که در محله ترک های پاریس به دنبال یک دختر مهاجر ترک می گردند. سه زن در محله ترک ها به شکلی وحشیانه مثله شده و به قتل رسیده اند و پلیسی جوان و تازه کار مامور تحقیق در این باره شده است. او ناچار از شیفر پلیس سابق و بدنام کمک می گیرد. داستان در پاریس شروع و در کوه ها ی نمرود در ترکیه به پایان می رسد، اما در طول داستان اغلب شخصیت ها چهره عوض می کند و معلوم نیست که قطب منفی و مثبت داستان چه کسانی هستند.چنین شخصیت هایی در رمان پلیسی بی سابقه هستند و همین خود بر میزان تعلیق فیلم می افزاید.

کتابهای گرانژه با دیدی سینمایی نوشته می شوند، اما برگردان کامل آنها به فیلم تقریباً غیر ممکن است. ژان رنو در فیلم نقشی منفی دارد. مصاحبه کوتاهی که می خوانید بعد از نمایش این فیلم صورت گرفته و شاید به تصویر ذهنی علاقمندان وی لطمه بزند، اما چه باک، چون خود او ، همچون یک کودک شاد و صلح جو از زندگی اش راضی است و نمی خواهد کارنامه هنری اش را دچار مخاطره کند.

نظرتان درباره کتاب چیست؟ خیلی با فیلم فرق دارد؟

کتاب عالیه.اما وقتی فیلم می سازید باید کتاب را کنار بگذارید. این ها دو رسانه متفاوتند و قواعد و روش های متفاوتی هم دارند. از عرق روی  پیشانی شخصیت ها تا دردی را که شخصیت ها می کشند در فیلم تصویر می شود، این جزئیات در سینما بسیار مهم است. نقش من در فیلم مثل شخصیت درون کتاب یک تیپ منفی است. از اون خوشم نمیاد ، ولی خوب این شغل منه. در باره چنین نقشی نمی توانم چندان قضاوت خوبی بکنم.از بازی در نقش آدم های بد یا متجاوز و یا تیپی شبیه این خوشم نمیاد. چون در زندگی واقعی از دیدن چنین  آدم های در اطراف خودم هم خوشم نمیاد. با این وجود بازی در نقش آدم های بد را می پذیرم، ولی نقش های غیر اخلاقی را نه.

فیلمنامه خیلی عوض شد؟

بله .تغییرات مهمی در آن به وجود آمد. مطمئن باشید فیلمی متفاوت با کتاب را تماشا خواهید کرد.

آیا هدف بزرگ دیگری در کارنامه بازیگری تان دارید؟

نه، نه دیگه، می خواهم بایستم. چون به اندازه کافی پول دارم. می خواهم وقتم را صرف خانواده ام بکنم. بازیگری شغل من بود و چند فیلم خوب هم بازی کردم.من خوشبختم و کم و بیش در هر نوع فیلمی بازی کرده ام  و دیگه بسه، می خوام توقف کنم. از هر طرف سیل فیلمنامه به طرفم سرازیر شده ... آمریکا، فرانسه، ایتالیا. اما چیزی که من می خواهم ایستادن است.

نظرتان درباره فیلم لئون که باعث شهرت و محبوبیت شما بین تماشاگران شد ، چیست؟

می دونید پانزده سال گذشته... راستش چیزی به نظرم نمیاد. برای من این موضوع تموم شده، پانزده سال تموم از روش گذشته...

در خیلی از فیلم ها نقش آدم های اسلحه به دست را بازی کرده اید،رابطه تون با اسلحه چطوریه؟

از اسلحه خوشم نمیاد، ولی خوب بلدم ازش استفاده کننم. تو ارتش هم در این زمینه موفق بودم. اما نه از اسلحه  خوشم میاد و نه از شکار.

بیشتر بازی در چه نقش هایی را ترجیح می دهید؟ آدم های جدی و خشن یا آدم های رومانتیک؟

من بیش از فیلم های اکشن در فیلم های کمدی رومانتیک بازی کرده ام. اما فیلم های اکشن ام بیشتر مورد توجه قرار گرفتند. من بازی در نقش های کمدی را بیشتر دوست دارم. به نظر من بازی در فیلم های کمدی خیلی سخت تر از بازی در فیلم های اکشن است.

شایع شده که بازی در نقش مامور مخفی اسمیت  در فیلم ماتریکس  رارد کردید، آیا صحت دارد؟

بله، درسته. جون مجبور بودم همراه چهارتا بچه ام به استرالیا برم و مدتی را درآن جا زندگی کنم. نخواستم این کار را بکنم، چون اگر به استرالیا برید، موقع برگشتن الکلی شده اید.

ممکنه پنج نقش محبوب تان را نام ببرید؟

ببینید، برای من همچی چیزی وجود ندارد. چون هر نقشی که بازی کرده ام اثر خاصی در من باقی گذاشته ، این شغل منه... من شیفته نقش هام نیستم، من شیفته آدم هام.

با ستارگانی مثل گری اولدمن، رابرت د نیرو و تام کروز بازی کرده اید، همکاری با آنها چطور بود؟

وقتی با آدم های حرفه ای کارا می کنید، همه چیز به سرعت پیش می رود، ولی با تازه کارها کند . کار با تام کروز یا استیو مارتین در پلنگ صورتی که تاز ه تموم شده، خیلی راحت است. چون می دانند چطور باید بازی کنند. چون آدم های واردی هستند. مثل بازی تنیس است. اگر طرف مقابل تان بازیکن خوبی باشد، مسابقه خوبی خواهید داشت. بازیگری هم مثل آن است.

آیا بازیگر بودن و ستاره بودن را دو مقوله جدا می دانید؟ و این که خودتان را متعلق به کدام گروه می دانید؟

من بازیگرم، اما هم زمان ستاره سینما هم هستم. هم زمان می توانید هر دو باشید، ستاره شدن نتیجه زحمت های شماست. اگر بازیگر و صاحب قدرت پرداخت شخصیت هستید، می توانید در هر فیلمی بازی کنید، کمدی یا اکشن، سینما یا تئاتر، برای تان هیچ فرقی نخواهد داشت

معرفی فیلم های روز

مصاحبه با شون کانری

مامور ما در استانبول

شون کانری یکی از اسطوره های بازیگری عصر ماست که اکنون در هفتاد و پنجمین سالگرد زندگیش هم چنان شاداب و سرگرم بازی در فیلم هاست. البته وی از نیمه دوم دهه نود شروع به کاستن از تعداد حضور خود روی پرده کرده و در هزاره جدید تنها دو فیلم – یافتن فارستر و لیگ مردان شگفت انگیز- از او به نمایش در آمده است.

کانری چهل و دو سال پس از فیلم از روسیه با عشق و قرض دادن صدایش به یک بازی ویدیویی به همین نام،  به استانبول بازگشته ، اما این بار نه برای بازی در فیلم بلکه برای تعطیلات و استفاده از سواحل زیبا و آفتابی آنتالیا به ترکیه سفر کرده است. ولی بودن وی در تعطیلات مانع از آن نشد که دوستدارانش به استقبال او نروند. او را در کانون فیلم میتحت آلام پیدا کردم، جایی که دوستدارانش مراسمی برای بزرگداشت او در بیست و پنجم اوت  ترتیب داده بودند.

با شناخته شده ترین نقش تان شروع می کنیم؛ جیمز باند که ساخت سری آن از اوایل دهه شصت آغاز شد. خود شما میان این فیلم ها و جنگ سرد رابطه ای می بینید؟

البته ، حوادث دنیا روی فیلم ها تاثیر می گذارند و بر عکس. در آن سال ها " دشمن " اتحاد جماهیر شوروی و چین بود. حالا دنیا عوض شده و در فیلم های امروز به دشمنان تازه ای نیاز داریم... این دشمنان می توانند مریخی ها یا تروریست ها باشند.

در حال حاضر پروژه ای وجود دارد که مشغول کار در آن باشید؟

در سال های اخیر چندان تمایلی به بازی در فیلمی نداشته ام. دلیل آن هم ناراحتی هایی بود که در فیلم های آخرم متحمل شدم و اگر پیشنهادی که نتوانم آن را رد کنم ، پیش نیاید فکر نمی کنم در فیلمی بازی کنم. سینمای امروز دچار معضل تهیه کننده است. تهیه کننده هایی که به کار خود وارد باشند روز به روز کمتر می شود.

شما در مقایسه با هم نسل های خودتان مثل پل نیومن ، رابرت ردفورد و کلینت ایستوود صاحب کارنامه بازیگری پر بار تری هستید، چگونه موفق به این کار شدید؟

یکی از دلایل این کار زندگی نکردن در هالیوود بود. وقتی آن جا زندگی نکنید تبدیل به کسی می شوید که همه به دنبال تان هستند. این را هم بگویم، هیچ بازیگری نمی تواند موفقیت همه فیلم هایش را تضمین کند.اما من همیشه پروژه هایی را انتخاب کردم که می خواستم آنها را روی پرده ببینم.  خیلی از تولیدات عظیم ممکن است در گیشه شکست بخورد، ضمناً  فرمول هایی هم که امتحان شان را پس داده اند، همیشه ضامن موفقیت نیستند. در واقع فیلم ها توسط تماشاگران خلق می شوند. چیزی که باعث موفقیت یک فیلم در عرصه بین المللی می شود وجود عناصر احساسی جهان شمول  است. اگر در فیلم تان چنین عناصری وجود دارد، فرقی نمی کند که نقش یک آدمیرال روسی یا یک راهب را بازی کنید، تماشاگر شما را درک و قبول می کند. موفقیت  فیلم ها به خاطر مخاطب قرار دادن انسان های زیاد ناشی می شود. تصور می کنم فیلم های من چنین ویژگی هایی را داشته اند.

فیلم های تان، مخصوصاً سری باند، در اروپا بسیار موفق بوده، مگر نه؟

نه، اتفاقاً چیزی که می خواستم بگویم این بود که بسیاری از فیلم های من در تمام دنیا موفق بود. ولی فیلم های باند در روسیه اصلاً موفقیتی به دست نیاورد، دلیل این کار نشان دادن شوروی به عنوان دشمن بود.

از کار کردن در کدام فیلم لذت بیشتری برده اید؟

فکر می کنم از ایندیانا جونز و آخرین جنگ صلیبی که استیون اسپیلبرگ کارگردانی اش کرد. جدا از خوب بودن سناریو و بازیگران و منظم و مودب بودن اسپیلبرگ؛ به عنوان یک کارگردان همیشه با روی باز از پیشنهادات بازیگران استقبال می کرد. در پایان حاصل کار تمامی بازیگران روی پرده منعکس شده بود. فیلم بسیار موفقی  بود و به نظرم ارضاء کننده ترین فیلم من هم همین ایندیانا جونز است.

محبوب ترین فیلم تان کدام است؟

اسم بردن از یک فیلم خیلی سخت است، چون وقتی برمی گردم و به عقب نگاه می کنم فیلم هایی را می بینم که امکانات زیادی برای موفقیت داشته اند. اما حیف که در این زمینه کار زیادی از دست من برنمی آید. باید اذعان کنم که درموفقیت فیلم امور پخش و بازاریابی آن بسیار اهمیت دارد. مثلاً فیلم نام گل سرخ- که خیلی دوستش دارم- به خاطر پخش غلط در آمریکا فقط دو میلیون دلار عواید داشت. اما در اروپا فقط در سه هفته اول نمایش بیش از 62 میلیون دلار درآمد کسب کرد. برعکس اروپایی ها ، تنها عکس العمل گسترده آمریکایی ها ، که اطلاعاتی درباره قرون وسطی ندارند، در برابر فیلم داشتند این بود" چرا این آدم ها این قدر دندان های شان کثیف است؟".

درباره بازیگران غیر حرفه ای چی فکر می کنید؟

کارگردان هایی مثل آنتونیونی به خاطر بودجه اندکی که دارند مرتباً از بازیگران غیر حرفه ای استفاده می کنند و بسیار هم موفق هستند. مثالی می زنم در فیلم یافتن فارستر - ساخته گاس ون سنت- راب براون ، جوانی که می خواست نویسنده بشود، خیلی خوب بازی کرد. در صورتی تا قبل از آن در هیچ فیلمی شرکت نکرده بود.

در پنج فیلم به کارگردانی سیدنی لومت بازی کرده اید، رابطه تان با لومت چطوری است؟

سیدنی از دوستان خوب من است. به تازگی آخرین فیلمش مرا گناهکار می دانید؟ را به پایان رساند. او برای کارگردان بودن واجد تمام خصوصیات لازم است : سخت کوش، حرفه ای و کسی که موقع فیلمبرداری بسیار سخت گیر است.

معیارهای تان برای پذیرش یک نقش چیست؟

اولین معیارم بعد از خواندن فیلمنامه داشتن این احساس است که " آره، دلم می خواهد این فیلم را روی پرده ببینم". اگر فیلمنامه نتواند شما را از همان صفحات اول به هیجان بیاورد، تحمل روزهای سخت فیلمبرداری تا پایان پروژه بسیار سخت تر می شود.

نقش گاندالف را در ارباب حلقه ها رد کردید، صحت دارد؟

درسته.

نقش معمار در انقلاب ماتریکس را هم رد کردید؟

بله، درسته.

چرا؟

علت اش ساده است. فیلمنامه هر دو فیلم را نفهمیدم. مخصوصاً ماتریکس، می توانم بگویم حتی یک کلمه اش را نفهمیدم. تصور می کنم برای من زیادی هوشمندانه بود.